WYSZUKIWARKA
GALERIA
POLECANE ARTYKUŁY
ZOBACZ WIĘCEJ
FILMY
NEWSLETTER
  • Twój adres e-mail:
  • zapisz wypisz
ZAPRZYJAŹNIONE PORTALE

Hormony a rozród

Źródło:źródło
Autor: Piotr Dymek, Zbigniew Hudobski

Artykuł ten został opracowany w oparciu o dostępną nam literaturę. Traktujemy go jako rady czysto teoretyczne, wskazujące kierunki poszukiwań i eksperymentów dla tych akwarystów, którzy chcieliby rozmnażać tzw. problemowe ryby, zwłaszcza z rodzinykarpiowatych (Cyprynidae). Innym miłośnikomdomowego akwarium winien on dostarczyć podstawowych wiadomości o hormonalnych uwarunkowaniach, rządzących rozrodem ryb.

Od wielu lat akwarystów elektryzują wiadomości o udanych rozrodach tzw. rybproblemowych. Prawdą jest, że kilku akwarystów z Czechosłowacji rozmnaża labeobicolor, labeofrenatusczy labeoerythrurus. gatunkiowe należą do tej samej rodziny(rybkarpiowatych), co karp Cyprinus carpio. Dlatego też przypuszczamy, że sposób hormonalnego rozrodu labeojest taki samw swoich głównych założeniach, jak hormonalne stymulowanie do tarłakarpia. Hypofizacja karpia - gdyż właśnieo ten sposób hormonalnego pobudzania do rozrodu chodzi - została opisana w specjalistycznej literaturze, niedostępnej szerokiemu ogółowiakwarystów. Akwaryści z Czechosłowacji i Słowacji rozmnażają labeokorzystając właśniez tej metody. Prawdopodobnie i w Polsce miały jużmiejscepróby hormonalnego rozrodu rybakwaryjnych.

Metody hormonalnego rozrodu rybw warunkach akwaryjnych mogą mieć zastosowanie, gdy wszelkie próby manipulowania czynnikami środowiskowymi, doprowadzającymi do rozmnożenia, zawiodły.

Mechanizm rozrodu rybzwiązany jest z reakcjami organizmu na czynniki środowiskowe. W fizjofogii ryb, ze względu na dwa zasadnicze uczestniczące w nim układy, nazywany jest mechanizmem neurohormonalnego rozrodu. W jego skład wchodzi układ nerwowy oraz gruczoły dokrewne, produkujące określone hormony. hormonysą produktem gruczołów dokrewnych, nazywanych również gruczołami wewnętrznego wydzielania. Uwalniane są one wprost do naczyń krwionośnych i krążąc we krwi po całym organizmie, oddziałują w swoisty sposób na wszystkie inne gruczoły i narządy. Regulują przebieg procesów biologicznych, w tym procesami związanymi z dojrzewaniem płciowym i rozmnażaniem. Procesy życiowe rybregulowane są przez całyzespół gruczołów wydzielania wewnętrznego: przysadkę mózgową, szyszynkę, część mózgu nazywaną podwzgórzem, tarczycę, tzw. ciałka Stanniusa, urofizę, ciałka pozaskrzelowe, grasicę, narządy chromochłonne i międzynerkowe, trzustkę oraz gruczoły płciowe. Działanie kilku gruczołów jest sporne lub niedostatecznie do chwiliobecnej wyjaśnione. Pomiędzy wszystkimi gruczołami zachodzi układ sprzężenia zwrotnego. Mechanizm neurohormonalnego rozrodu, jak widzimy, bardzo złożony i skomplikowany, nie został całkowicie poznany. Trudno zresztą wyobrazić sobie sytuację, aby w sposób całkowicie niezawodny, poprzez dawkowanie określonych hormonów, sterować procesem rozmnażania ryb. Zagadnieniem tym zajmują się wyspecjalizowane laboratoria. Stwierdzono np. że gruczoł szyszynki uwalnia hormon melatoninę - która hamuje procesy związane z rozrodem. W warunkach amatorskich uzyskiwanie wyciągów hormonalnych z wielu mikroskopowej wielkości gruczołów, jest niewykonalne.

Jak wynika z naukowych badań, jednym z zasadniczych gruczołów dokrewnych jest przysadka mózgowa (hypophysis); jej to przypisuje się funkcję nadrzędną, gdyż kieruje pracą innych gruczołów dokrewnych. Działa ona podkontrolą podwzgórza, które wytwarza tzw. neurosekrety (czyli quasi hormony, produkowane przez komórki nerwowe) stymulujące lub hamujące uwalnianie hormonów przysadkowych.

Mechanizm neurohormonalnego rozrodu funkcjonuje w następujący sposób: bodźce środowiskowe, będące następstwem określonych warunków środowiskowych, są odbierane przez receptory nerwowe. Powstające impulsy nerwowe są przekazywane do mózgu, w którym po analizie informacji, gdy czynniki środowiskowe są sprzyjające, dochodzi do pobudzenia przysadki mózgowej. hormonywyprodukowane przez przysadkę trafiają do krwiobiegu podpostacią tzw. gonadotropin. W ten sposób są przenoszone do gruczołów płciowych (tzw. gonad), które produkują hormonypłciowe. Gonady samic produkują hormonyestrogenowe, a gonady samców hormonyandrogenowe - testosteron. Funkcją hormonów płciowych jest dalszy rozwój gonad, czyli jajników samic i jąder samców, wykształcenie się wtórnych cech płciowych, pojawienie się szaty godowej, występowanie różnych formzachowania tarłowego, a przede wszystkim wyprodukowanie przez jajniki ikry, a przez jądra plemników. W tym momencie mamy do czynienia z tzw. gotowością do odbycia tarła, uwarunkowaną jednaksprzyjającymi czynnikami środowiskowymi; tylko wówczas gotowe do odbycia tarłaryby, w sposób naturalny przystępują do rozmnażania. W krańcowych przypadkach, gdy czynniki środowiskowe są niesprzyjające, może nastąpić cofnięcie się procesu gotowości do tarła, a nawet zresorbowanie zapasu dojrzałej ikry. hodowcypozostaje wówczas sposób sztucznego pozyskania produktów płciowych dojrzałych ryb, czyli ikryod samicyi plemników od samca. Sposób ten nie jest nowy; jużw roku1763 zastosowano go w hodowlirybłososiowatych. W warunkach akwaryjnych metodę tę stosują niektórzy hodowcywelonów. Jest ona stosowana również przy rozrodzie interesujących nas Labeo: delikatnie masujemy palcami ścianki brzucha w okolicy ujścia narządów rodnych dojrzałych do odbycia tarłaryb, a następnie, poprzez wygięcie korpusu, uzyskujemy ikręod samic a tzw. mlecz od samców. Produkty płciowe tarlaków zebrane do szklanego naczynia mieszamy miękką częścią ptasiego pióra, a następnie zalewamy niewielką ilością wodyo odpowiednich parametrach chemicznych. Zapłodnioną (niemal w 100%) ikręinkubujemy w specjalnie stworzonych warunkach tlenowych i środowiskowych, umożliwiając jej rozwój.

Jak wynika z przedstawionych rozważań, możliwe jest stymulowanie rybdo rozmnażania.
- bezpośrednie, przez podanie rybom drogą iniekcji lub w pokarmie, hormonów płciowych, tj. estrogenów samicom i androgenów samcom;
- pośrednie, przez podanie rybom tzw. hormonów przysadkowych. Ma to tę zaletę, że zawiadują one w szerszym zakresie innymi funkcjami organizmu ryb. Przemawia za nim stosunkowa łatwość pozyskania hormonów przysadkowych oraz fakt, że w pewnym sensie są one "magazynowane" w przysadce przed uwolnieniem do krwiobiegu. Poza hormonami andro- i estrogenowymi najbardziej związane z mechanizmem neurohormonalnego rozrodu są hormonynastępujące: gonadotropina I - FSH (ang. follicle stimulating hormone); wpływa na dojrzewanie pęcherzyka Graafa, jajeczkowanie, dojrzewanie płciowe samic, stymuluje dojrzewanie plemników.

Gonadotropina II - LH (ang. lutenzig hormone); powoduje tworzenie się tzw. ciałka żółtego u samic i reguluje jego czynność oraz owulację, a u samców powoduje rozrost tkanki śródmiąższowej jąder.

Paralaktyna - wywołuje odruch łączenia się w pary oraz instynkt rodzicielski (np. budowa gniazd, opieka nad potomstwem).

Wymienione wyżej hormony uwalniane są w przysadce mózgowej (hypophycis cerebri). U ryb przysadka mózgowa mieści się w niewielkim zagłębieniu, w podstawie czaszki. Poprzez część mózgu tzw. podwzgórze (hypothalamus), przysadka łączy się z mózgiem. Jest zbudowana z dwóch rodzajów tkanek, które wzajemnie się przenikają: z tkanki pochodzenia nabłonkowego - adenohyphopysis i tkanki pochodzenia nerwowego - neurohypophysis. W tkance pochodzenia nabłonkowego odbywa się synteza, gromadzenie i uwalnianie do krwi kilku hormonów. Dzieli się ją na następujące części:
a) część przednią albo rostal pars disfallis
b) część środkową albo proximal pars distalis

W tych dwóch częściach wytwarzane są następujące hormony: gonadotropina i oraz paralaktyna (czyli hormony szczególnie nas interesujące, pośrednio oddziałujące na procesy rozmnażania) oraz inne hormony: hormon tyrotropowy (TSH), hormon adrenokortykotropowy (ACTH), hormon somatropowy (STH).
c) część końcową albo para infermedia W części tej prawdopodobnie produkowany jest hormon melanotropowy (MSH), zmieniający stan skupienia barwnika w komórkach skóry ryb. W tkance pochodzenia nerwowego - neurohypophysis, która łączy się z podwzgórzem, brak jest własnego wydzielania. Tkanka ta jest magazynem hormonów wydzielanych przez podwzgórze. Hormonom tym, wazotocynie i izotocynie przypisuje się pewien wpływ na procesy rozrodcze.

Hypofizacja, czyli zabieg polegający na wprowadzeniu do mięśni tarlaków (drogą iniekcji) zawiesiny przysadki mózgowej, uzyskanej od dojrzałych płciowo ryb-dawców, jest stosowana w celu pobudzenia ryb do odbycia tarła, mimo niekorzystnych warunków środowiskowych lub do wyprodukowania ikry i mlecza, co jest warunkiem przeprowadzenia sztucznego zapłodnienia. Do zabiegu hipofizacji Labeo prawdopodobnie użyć można przysadki mózgowej ze świeżo zabitych (do 2 godzin), dojrzałych płciowo tarlaków karpia lub leszcza. Pobór przysadki od leszcza jest utrudniony, gdyż jest ona otoczona dodatkowo silną błoną. Przysadkę mózgową od ryb-dawców pobiera się od kilku tygodni do paru dni przed ich naturalnym tarłem, kiedy dojrzałość gonadotropowa dojrzałych ryb (3-4-letnie karpie) jest największa. Płeć dawcy jest zasadniczo obojętna, chociaż aktywność gonadotropowa samców jest nieco niższa niż samic.

Zabieg pozyskiwania przysadki mózgowej jest zabiegiem skomplikowanym, nie należy go wykonywać samemu. Po zabiciu ryby, tak, aby nie doszło do uszkodzenia mózgu, należy przeciąć naczynia krwionośne powyżej płetw piersiowych, lub odciąć głowę. Wkładamy ją na kilka minut do wody (wykrwawić). Dalszą czynnością jest odcięcie piłką chirurgiczną, lub zwykłą piłką do żelaza, sklepienia czaszki (rys. 3). Poczynając od okolicy nad okiem, tnie się poziomo do końca czaszki, a następnie pionowym cięciem oddziela sklepienie od podstawy czaszki Wykonanie tej czynności ułatwi nam korytko (rys. 4), wykonane z podstawy i dwóch niewielkich, skośnie przybitych deseczek, w którym umieszczamy rybę, wykonując opisaną wyżej czynność. Po zdjęciu pokrywy czaszki odsłonimy mózg, który oczyszczamy z warstwy tłuszczu i innych, ciekłych substancji, operując pensetą i tamponami ligniny. Po dokładnym wykonaniu tego zabiegu zobaczymy nerwy wzrokowe i węchowe w postaci dwóch białych włókien; ujmujemy je pensetą i przecinamy skalpelem od strony przedniej, równocześnie unosząc mózg. Odsłania nam się zagłębienie w podstawie czaszki, w którym znajdowała się przysadka. Odcinamy ją od mózgu, uwalniamy z otaczającej ją błonki i delikatnie operując tępym pręcikiem, drewnianym lub metalowym, o gładkiej powierzchni, wyłuskujemy na małą łyżeczkę. Napływającą krew i płyny surowicze odciągamy tamponami ligniny. Należy uważać, aby nie uszkodzić delikatnej błonki, otaczającej bezpośrednio przysadkę. Przysadkę płuczemy w roztworze fizjologicznym soli kuchennej (9 gramów soli na 1 litr wody).

Do zabiegu hipofizacji można używać przysadkę świeżo wypreparowaną lub przysadkę konserwowaną. Konserwujemy ją w następujący sposób: przysadkę umieszczamy w szczelnie zamykanych naczyniu szklanym i zalewamy acetonem na 10-12 godzin celem odtłuszczenia i odwodnienia. Objętość acetonu powinna przewyższać objętość przysadki 1.0 do 20 razy. Czynność tę powtarzamy 3-4 razy, mocząc przysadkę w nowych porcjach acetonu przez dalsze 6-8 godzin. Następnie przysadkę wyciągamy z naczynia i suszymy na bibule w temperaturze pokojowej, przez co najmniej 10 do 20 godzin. Czynności te wykonujemy, starając się zachować sterylne warunki. Dokładnie przesuszoną przysadkę umieszczamy w szklanym naczyniu, najlepiej z ciemnego szkła. Możemy przysadkę zmielić na pylisty proszek i w tej postaci przechowywać. W zależności od wielkości karpia-dawcy, z jednej ryby uzyskujemy 2-10 mg substancji przysadkowej.

Przed przystąpieniem do zabiegu hipofizacji substancję przysadkową (świeżą lub konserwowaną), dokładnie rozcieramy szklaną pałeczką w aptecznym moździerzu, następnie potrzebną ilość mieszamy z 1 cm soli fizjologicznej, filtrujemy i filtratem napełniamy strzykawkę lekarską (bez reszty, tj. zgodnie z zasadami iniekcji). Rybom, które chcemy rozmnożyć, wykonujemy zastrzyk w mięśnie grzbietu, rzadziej w jamę ciała (rys. 5) zgodnie z rysunkiem. Zastrzyk wykonujemy wolno. Przed iniekcją kładziemy ryby na wilgotnym płótnie, na boku. Po wykonanym zastrzyku miejsce nakłucia uciskamy palcem, a następnie rozmasowujemy mięśnie grzbietowe, w okolicy nakłucia i przenosimy ryby do akwarium tarliskowego. Zabieg hipofizacji daje większą skuteczność, gdy przeprowadzany jest na rybach, których ikra i plemniki osiągnęły wystarczający rozwój, a zabieg ten ma, spełnić tylko rolę dodatkowego czynnika, stymulującego przystąpienie do tarła. Hipofizie poddajemy samce i samice: przeprowadzamy ją bezwzględnie tylko u ryb dorosłych, zdolnych do wyprodukowania jaj i plemników, a po zabiegu zapewniamy optymalne warunki do odbycia tarła.

Dla lepszego zorientowania akwarystów w przedstawionej problematyce podamy dawki przysadek, stosowane przy hipofizacji karpia:
- dla samicy stosuje się: dawkę pobudzającą 0,35 mg przysadki na 10 dkg masy ciała, a po 12 godzinach następną dawkę, tzw. wyzwalającą 0,35 mg na 10 dkg masy ciała
- dla samca: tylko jedną dawkę 0,17 mg przysadki na 10 dkg masy ciała. Iniekcji dokonujemy równocześnie, gdy samicy podajemy tzw. dawkę wyzwalającą. Produkty płciowe (ikrę i mlecz) pobieramy w sposób sztuczny po 12 do 24 godzinach.
Potrzebne dawki i sposób dawkowania substancji przysadkowych dla poszczególnych gatunków ryb muszą zainteresowani akwaryści opracować sami, drogą prób i eksperymentów. Zachęcamy gorąco do podjęcia doświadczeń oraz opublikowania ich wyników. Do prób należy stosować możliwie niewielkie dawki, które należy zwiększać stopniowo. Umożliwi to opracowanie skutecznej metody. Należy zwrócić uwagę, ze względu na złe dobranie dawek dużo ryb nie przeżywa tego zabiegu.

Literatura:
1. Grodzieński Z.: Anatomia i embriologia ryb", PWRiL, Warszawa 1981
2. Kempińska H. i inni "Cwiczenia z rybactwa" - skrypt Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego Akademii Rolniczej w Warszawie, Warszawa, 1980
3. Kovriźnych J. Ziskavanie a spracowanie hypofizy ryb" czasopismo CSRS - A T 6/84
4. Krupaner V. i inni "Cwiceni z rybarstvi" skrypt Vysoka Skola Zemedelska w Pradze, rok 1980
5. Opuszyński K. "Podstawy biologii ryb" PWRiL Warszawa, 1983 Rysunki: P. Dymek  

Słowa kluczowe

Zobacz artykuł (więcej):

| O mnie | Kontakt | Reklama na portalu |